Inny wymiar złotnictwa z Truso

Złotnictwo skandynawskie epoki wikingów (VIII-XI wiek) charakteryzuje się wielką innowacyjnością w zakresie technik produkcji przedmiotów z metali kolorowych. Wysoki kunszt rzemieślników parających się wytwórczością metaloplastyczną, prezentuje IV tom Studiów nad Truso wydany przez Muzeum Archeologiczno-Historyczne w Elblągu. Autorzy, Jarosław Strobin i Karol Żołędziowski, opublikowali tam bardzo bogaty materiał zabytkowy pozyskany w trakcie wieloletnich badań Truso. Zaproponowali też rekonstrukcje stosowanych wówczas technik produkcji, wsparte specjalistycznymi analizami metaloznawczymi.

Ogromna różnorodność wytworów metaloplastycznych z Truso przedstawionych we wspomnianej publikacji, pokazuje również inny wymiar tej działalności. Niezależnie od przeznaczenia czy funkcji tych przedmiotów – biżuteria, sprzęty, elementy oporządzenia, czy utensylia kupieckie – wyraźnie widoczny jest ich spójny przekaz kulturowy. Nie ulega żadnej wątpliwości, że ten mocny przekaz, inspirowany był wierzeniami społeczności skandynawskich związanymi z postrzeganiem świata. Możemy je poznać dzięki mitologii.

Mitologia skandynawska epoki Wikingów to cenne źródło informacji dotyczących zwłaszcza sfery wierzeń, magii i pogańskich obrzędów. W mitach znalazły odbicie stosunki panujące w dawnych społecznościach, a symbole głównych postaci skandynawskiego panteonu, funkcjonowały w świecie realnym m.in. w formie amuletów.

Przykładem może tu być fragment srebrnej zawieszki wykonanej w warsztacie złotniczym w Truso (ryc. 1). Cała kompozycja, mimo że zachowana fragmentarycznie, przedstawia niewątpliwie Walkirię z koniem. Walkirie, mityczne demoniczne dziewice, służyły Odynowi – zbierały poległych w czsie bitew wojowników i wskazywały im drogę do Walhalli. Podobne znaleziska pochodzą m.in. z Ribe, Tisso, Stentinget, Odense a także z Hedeby w Danii. Dzięki tym znaleziskom możemy przypuszczać jak wyglądała cała zawieszka z Truso, chociaż posiada ona istotne różnice w stosunku do znalezisk wymienionych powyżej. Przede wszystkim Walkiria z Truso wykonana jest mniej realistycznie – bardziej schematycznie. Daje to z jednej strony bardziej jasne przesłanki co do specyfiki warsztatu w którym powstała, z drugiej zaś ułatwia interpretację poszczególnych elementów ubioru i wyposażenia postaci.

Ryc. 1. Janów Pomorski/Truso, srebrna zawieszka przedstawiająca postać kobiety w długiej sukni z okrągłą tarczą i długim mieczem, na głowie spiczasty hełm. Stoi obok konia, trzymając go za uzdę (archiwum MAH Elbląg)

Charakterystyczna jest tu zwłaszcza długa suknia, dobrze widoczna jest też okrągła tarcza z wyraźnie zaznaczonym umbem. Pod tarczą widoczny jest długi miecz. Na głowie spiczasty hełm, spod którego spływają na plecy zaplecione w dwa warkocze włosy. Walkiria stoi z lewej strony konia, trzymając go za uzdę. Warto zwrócić uwagę, że we wszystkich innych znaleziskach tego typu, Walkiria stoi z prawej strony konia. Dużo szczegółów związanych z rzędem końskim (ogłowie, napierśnik) zawartych zostało również w zachowanym fragmentarycznie wizerunku konia, czego nie dostrzeżemy na przywołanych powyżej analogiach.

Innym amuletem związanym z wytwórczością jubilerską znalezionym w Truso jest pryzmatyczna zawieszka bursztynowa (ryc. 2)

Ryc. 2. Zawieszka wykonana z bursztynu znaleziona w Truso (archiwum MAH Elbląg)

Zdaniem niemieckiego archeologa Joachima Wernera (1964), a także innych badaczy, zawieszki tego typu związane są z kultem Herkulesa, rzymskiego bóstwa, który w świecie germańskim utożsamiany był z Donarem/Thorem. Nazwano je amuletami typu Herkules-Keulen. Zawieszki tego typu, znane są m.in. z inwentarzy cmentarzysk kultury czerniachowskiej/Sântana de Mureş (południowa Ukraina, Mołdawia, Siedmiogród, Besarabia oraz północno wschodnia Rumunia) z III-V wieku naszej ery – wykonano je głównie z kości/poroża (ryc. 3).

Ryc. 3. Zawieszka/amulet z cmentarzyska Basel-Gotterbarmweg, grób nr 15 (V wiek n.e.). Źródło: Lehmann 2014,  II. Katalog, s. 27)

Występują one także na znacznie późniejszych chronologicznie cmentarzyskach skandynawskich. Przedmioty te były już wielokrotnie omawiane pod względem ich znaczenia i przesłania. Biorąc pod uwagę kontekst odkrycia takiej zawieszki w Truso (w pobliżu pracowni złotniczej), wskazać należy na inną niż dotychczas interpretację tych zawieszek, bardzo wyraźnie związaną z magicznym znaczeniem zawodu złotnika. Tego typu zawieszki pełniły funkcję amuletów związanych z działalnością metaloplastyczną jako miniatury kamieni probierczych (na co zwrócił uwagę Martin Ježek 2017) – symbolizujących magiczne zdolności złotników. 

Patrząc na charakterystyczne dla warsztatów z Truso wytwory w postaci zapinek równoramiennych (ryc. 4) czy prostokątnych (ryc. 5), dostrzegamy ich skomplikowaną, zdawałoby się niezrozumiałą ornamentykę. Postacie ludzkie posiadają duże głowy z wyłupiastymi oczami, wąskie talie i gruszkowate nogi. Bardziej szczegółowe studia nad stosowaną wówczas ornamentyką wykazały, że inspiracją dla autorów tych dzieł była mitologia. Często były to konkretne postacie z mitologii, m.in.  Odyn czy Loki, reprezentowane w materiale z Truso w postaci główki szpili (ryc. 6) lub aplikacji (ryc. 7).

Ryc. 4. Jedno z ramion zapinki równoramiennej z Truso, które wykonano w stylistyce Borre – na obu ramionach symetrycznie rozmieszczono po trzy główki z rozczesanymi na boki włosami, na zakończeniach z motywem rąk chwytających włosy – prawdopodobnie walka Asów z Olbrzymami w czasie Ragnaröku lub apoteoza konfrontacji dawnych wierzeń z chrześcijaństwem (archiwum MAH Elbląg)

Ryc. 5. Zapinka prostokątna z Truso przedstawiająca m.in. „chwytające bestie” (archiwum MAH Elbląg)

Ryc. 6. Główka szpili przedstawiająca głowę kobiety z włosami spiętymi w kok lub umieszczonymi w czepku. Uwagę zwraca fakt, że brakuje jej lewego oka – wizerunki takie interpretuje się jako przedstawienie Odyna – okiem zapłacił on za wypicie wody mądrości ze źródła olbrzyma Mimira (archiwum MAH Elbląg)

Ryc. 7. Dwie głowy posiadające charakterystyczne cechy – włosy ułożone w poziome dredy, wyłupiaste oczy, sumiaste wąsy i szpicbródkę – tak przedstawiano Lokiego. W Przypadku aplikacji z Truso, podwójna głowa jest dodatkowym argumentem za taką interpretacją – Loki nie był jednoznaczną moralnie postacią (archiwum MAH Elbląg)

Często wykorzystywanym motywem były wizerunki dzikich, walczących zwierząt, niekiedy zawierających elementy różnych gatunków (ssaków, gadów, ptaków), połączonych ze sobą w jeden abstrakcyjny obraz. Przedstawione są niezwykle dynamicznie i w zamierzeniu twórców groźnie – rozwarte paszcze, wyłupiaste oczy, rozszerzone nozdrza (ryc. 8).

Ryc. 8. Zakończenie okucia szkatuły w kształcie stylizowanej głowy wilka lub smoka znalezione w Truso (archiwum MAH Elbląg)

Artykuł jest elementem promocji nowego wydawnictwa Muzeum Archeologicznego w Elblągu. Więcej na temat metaloplastyki w Truso przeczytasz w nadchodzącym tomie Studiów nad Truso.

Bibliografia:
Ježek M.
2017 Archaeology of touchstones. An introduction based on finds from Birka, Sweden,
Prague.
Lehmann S.
2014 Das frühmittelalterliche Gräberfeld von Basel-Gotterbarmweg, Bern.
Werner J.
1964 Herkuleskeule und Donar-Amulett, [w:] JRGZM 11, s. 176–199.

Publikacja autorstwa Jarosława Strobina i Karola Żołędziowskiego, Wytwórczość metaloplastyczna z osady w Janowie Pomorskim, stan. 1. Wyniki specjalistycznych badań artefaktów z metali kolorowych i szlachetnych pozyskanych w sezonach badawczych 1984-1991 oraz 2000-2008 (red.) Marek F. Jagodziński, seria: Studia nad Truso, tom IV, została dofinansowana ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z Funduszu Promocji Kultury.

Autor: Marek F. Jagodziński
No Comments

Sprawozdanie z badań archeologicznych prowadzonych w Janowie gm. Elbląg, w ramach projektu „Bałtycka Odyseja”

Zapraszamy do zapoznania się ze sprawozdaniem z badań archeologicznych prowadzonych w Janowie gm. Elbląg, w ramach projektu „Bałtycka Odyseja” autorstwa dr. Marka F. Jagodzińskiego. Link do pobrania: Sprawozdanie z badań wykopaliskowych 2020 r.

  • Zdjęcie tytułowe – K. Rabieta, F. Welc

Za treść niniejszej informacji odpowiada Stowarzyszenie Miłośników Truso i w żadnym wypadku nie należy przyjmować, że odzwierciedla ona stanowisko Unii Europejskiej, Instytucji Zarządzającej lub Wspólnego Sekretariatu Technicznego Programu Współpracy Transgranicznej Polska-Rosja 2014-2020.

No Comments

Unikatowy aureus Faustyny II – artykuł

Jesienią 2016 roku Stowarzyszenie Miłośników Truso pozyskało i przekazało do Muzeum Archeologiczno-Historycznego w Elblągu unikatową monetę Marka Aureliusza. Ten wyjątkowy aureus prezentowany jest na ekspozycji stałej, a wszystkim zainteresowanym kontekstem i znaczeniem tego znaleziska polecamy artykuł autorstwa prof. Aleksandra Bursche i dr. Marka F. Jagodzińskiego.

Tekst do pobrania poniżej.

Unikatowy aureus Faustyny II z legendą mater castrorum z miejscowości Stygajny na Warmii

No Comments

Zapraszamy do Olsztyna na wykład dr. Marka F. Jagodzińskiego!

Warsztaty bałtyjskie wykład Marka F. Jagodzińskiego Olsztyn

Mitologia skandynawska epoki wikingów i chrześcijaństwo na podstawie artefaktów z Truso

W ramach Warsztatów bałtyjskich w Olsztynie, 24 października o godzinie 17:00 odbędzie się wykład doktora Marka Franciszka Jagodzińskiego na temat mitologii skandynawskiej i chrześcijaństwa na podstawie świadectw archeologicznych odkrytych w Truso.

Warsztaty bałtyjskie wykład Marka F. Jagodzińskiego Olsztyn(źródło: Towarzystwo Naukowe Pruthenia)

 

No Comments

Stowarzyszenie pozyskało monetę Marka Aureliusza!

Stowarzyszenie Miłośników Truso zajmuje się przede wszystkim popularyzacją wiedzy na temat emporium. Nie pozostajemy jednak obojętni na kulturę materialną całego regionu. Naszymi staraniami w grudniu 2016 roku udało się pozyskać złoty aureus cesarza Marka Aureliusza, wybity dla Faustyny Młodszej. Rzymska moneta została odnaleziona przez osobę prywatną w miejscowości Stygajny. Uchwałą zarządu stowarzyszenia  przekazana została elbląskiemu muzeum.

Na temat znaczenia znaleziska wypowiedział się m.in. prof. Aleksander Bursche:

W 99 procentach tej klasy znaleziska trafiają do słynnych kolekcji prywatnych na zachodzie. Jest to fantastycznie unikalna moneta. Nie ma on pełnej analogii. Podobna moneta, ale jednak inna, znana jest z kolekcji znajdującej się w Gabinecie Monet w Brukseli.

Moneta została przekazana do Muzeum w Elblągu, gdzie prezentowana jest na wystawie stałej Goci. Znad Bałtyku do Rzymu

No Comments

Startujemy!

Stowarzyszenie Miłośników Truso ma za sobą długie lata pracy i cały bagaż doświadczeń. Od 1995 roku przebyliśmy długą drogę wspierając nasze statutowe cele. Do tej pory udało nam się wspierać organizację konferencji, czy prowadzenie badań wykopaliskowych na osadzie w Janowie Pomorskim (czyli historycznym Truso).

Jest nam niezmiernie miło przywitać Ciebie czytelniku na naszej witrynie. Znajdziesz tu informacje dotyczące naszego stowarzyszenia, dotychczasowej i bieżącej działalności i podstawowego celu jakim jest budowa repliki osady Truso.

Jest to przestrzeń dla wszystkich sympatyków naszego Stowarzyszenia i miejsce, które dedykujemy każdemu miłośnikowi nauki, kultury i rozwoju. Znajdziesz tu bogatą literaturę naukową dotyczącą badań Truso, zdjęcia z wykopalisk czy zdigitalizowane materiały. Zależy nam na nawiązaniu współpracy i znalezieniu jak największej liczby entuzjastów naszej idei. Jeśli chcesz nawiązać współpracę, koniecznie do nas napisz!

Jakub Jagodziński

No Comments